Yeni Başlayanlar İçin DNA: Nedir, Nasıl Test Yaptırılır, DNA Testi Türleri Nelerdir?

DNA Testi Nedir, Ne İşe Yarar?

“DNA testi” veya “genetik test” dediğimiz testlerin temelde 3 çeşidi vardır. Bunlar Otozomal DNA, Y-DNA ve mtDNA olarak adlandırılır. Bu testler genellikle iki amaca hizmet ederler. Bunlardan ilki genetik seviyede akrabalık ilişkilerini saptamak, ikincisi ise etnik ve coğrafi kökenlerinize dair bilgi edinmektir. Bunların dışında çeşitli firmaların ayrıca sağlık raporları veren hizmetleri de bulunmaktadır.  Bu test türleri aşağıda daha detaylı olarak incelenecektir.

DNA Testi Nasıl Yaptırılır?

DNA testleri bu iş için hizmet veren ve hepsi yurt dışında olan özel firmalar vasıtasıyla yaptırılmaktadır. Her firmanın size sunduğu hizmet aynı nitelikte olmamakla beraber ücretleri de farklılık göstermektedir. Herhangi bir firmadan herhangi bir test satın aldığınızda firma size DNA örneğinizi koyacağınız bir kit gönderir. Bazı firmalar tükürük örneği, bazıları ise yanaktan örnek alacağınız swabları kullanmaktadır. Daha sonra örneği testi satın aldığınız firmanın adresine geri gönderirsiniz. Bütün işlem bundan ibarettir. Sonuçlarınız ise firmanın internet sitesinde, sizin için özel oluşturulan sayfa üzerinden yayınlanır.

Bu alanda hizmet veren başlıca firmalar şu şekildedir (firmanın internet sitesine gitmek için adına tıklayın):

Family Tree DNA:

 

Piyasadaki en kapsamlı ve detaylı hizmeti sunan firmadır. Y-STR, Y-SNP, Full Sequence mtDNA ve Otozomal DNA (firmanın adlandırdığı şekliyle Family Finder) hizmetleri vardır. FTDNA şu an en geniş veri tabanına sahip firmadır ve diğer firmalardan test yaptıran müşterilerin data transferi yapmasına da imkan sağlıyor. Ayrıca Türkiye’ye de kit yollamaktadır.

 

 

Bu firma Türkiye’ye kit yollamamaktadır. Sunduğu hizmet tek paket halindedir, yani hem otozomal, hem Y-DNA (erkekseniz) hem de mtDNA testini bir arada yapmaktadır. Bu testleri 23andme üzerinden ayrı ayrı satın almak mümkün değildir. 23andme testi sonucunuz haplogruplarınızı (Y-DNA, mtDNA) temel olarak alt dallarına (subclade) ayırır ama kesin alt dalınızı öğrenemezsiniz. 23andme üzerinden test alıp haplogrup sonuçlarından tatmin olmayan bir çok kişi FTDNA’nın sunduğu paketlere yönelmektedir.

 

Ancestry DNA:


Türkiye’ye kit yollayan firmalar arasındadır. Sadece otozomal DNA hizmeti sunmaktadır. Y-DNA ve mtDNA hizmetleri bulunmamaktadır.

 

My Heritage:


DNA işinde yeni ve şu sıralar popüler olan bir firmadır. Türkiye’ye kit yollamaktadır. Sadece otozomal DNA hizmeti sunmaktadır.

Bütün bu firmaların ortak noktası, otozomal DNA testi yaptırdığınız takdirde hepsinin size “ham verinizi” (raw data) indirmenize olanak sağlamasıdır. İşin en önemli kısmı da burada yatmakta. Her firma, veri tabanında yer alan referanslara ve kendi oluşturduğu algoritmasına göre size bir rapor sunar. Diğer bir değişle, her firma sizin DNA sonuçlarınızı kendi oluşturduğu kategorilere ve algoritmaya göre yorumlayıp size sunmaktadır. Dolayısıyla farklı firmalardan test yaptırdığınız takdirde hepsinden farklı sonuçlar alırsınız. Ancak raw datanız sabittir ve değişmez.

Özellikle My Heritage gibi komponent kategorilerini coğrafyalar ile değil de belli başlı etnisiteler ile özdeşleştiren firmalardan elde edeceğiniz rapor, sizin için kafa karıştırıcı ve yanıltıcı olabilir. Sonuçlarınızda gördüğünüz örn. “%43 Greek” ibaresi sizin %43 oranında Rum kökenli olduğunuz anlamına gelmemektedir. Aynı şekilde haritada gördüğünüz “%10 Scandinavia” da Viking atalarınız olduğunu kanıtlamaz. Bu tamamen firmanın kullandığı referanslar ve kategorilendirmesine bağlı olarak sizin sonuçlarınızı yorumlamasından kaynaklanmaktadır.

Peki ne yapmalı? Yukarıda test yaptırdığınız firmanın size raw datanızı indirmenize olanak sağladığını söylemiştik. Bu sayede 3. parti araçlar kullanarak genetik karışımlarınız (admixture) hakkında daha net ve rasyonel sonuçlar elde etmeniz mümkün. Bu araçların başında ise Gedmatch gelmektedir. 40 civarı “admixture” hesaplayıcısı (calculator) ve sunduğu çeşitli diğer özellikleri ile şu an en popüler ve en çok rağbet gören araç (tool) olduğunu söyleyebiliriz. Biz de projemiz dahilinde hazırladığımız grafik ve istatistiklerde bu yüzden Gedmatch hesaplayıcılarını kullanmaktayız.

Bütün bunların üzerine belirtmekte fayda var ki, DNA testleri bir çeşit “ırk tespit” testleri değildir ve size yüzde kaç Türk, Kürt, Slav, Rum v.s. olduğunuzu söylemez. Ancak genetik verileriniz doğrultusunda hangi etnisitelere yakınlık gösterdiğinizi tespit etmek mümkündür.

Şimdi gelelim test türlerine:


Otozomal DNA (auDNA)

Otozom, her insanda bulunan, cinsiyeti belirleyen X ve Y kromozomlarının dışında kalan diğer 22 çift kromozoma verilen isimdir. Yani her insan, hem anne hem de baba tarafından aldığı toplamda 22 çift otozoma ve bir çift cinsiyet kromozomuna (XY) sahiptir. Otozomal DNA testi ise her bir kromozom/otozomda yer alan genlere yönelik yapılır.

Otozomal DNA testleri temelde iki amaç için kullanılır:

• Ebeveynlik ve akrabalık ilişkilerini saptamak.

• Biyocoğrafi kökenlerinizi (biogeographical ancestry) saptamak.

Yaygın olarak “Admixture Analysis” ya da “Ancestry Composition” gibi adlar verilen işlemle, Otozomal DNA testleri sayesinde hangi coğrafya ile ne kadar gen paylaştığınızı saptayarak etnik ve genetik kökenleriniz/karışımlarınız hakkında tahmin yürütmeniz mümkündür.

Haplogruplar (Y-DNA ve mtDNA)

Haplogrup, sadece paternal (babadan oğula aktarılan gen) ya da maternal (anneden hem oğula hem de kıza aktarılan ancak oğlun bir sonraki jenerasyona aktaramadığı gen) kökenlerden ortak genleri paylaşan insanları tanımlar. Haplogruplar kendi içlerinde her birine atanan R, Q, N, J, C, E v.b. harflerle ifade edilir ve her bir grup ise yine kendi içinde alt dallara (subclade) ayrılır (örn. Y-DNA’da R1a, R1b, J1a, J2b v.s.).

Haplogruplar ve alt dallarının yaygın olduğu coğrafyalar ile etnisiteler farklılık gösterir, bu yüzden net bir fikir edinebilmek için kesin alt dalınızın belirlenmesi önemlidir.

Y-DNA testleri temelde iki tiptir. Bunlardan ilki Y-STR (Short Tandem Repeats) olarak adlarından testtir. Temel işlevi Y-DNA seviyesinde genetik eşleşmelerinizi saptamaktır. STR verisi üzerinden Haplogrubunuzu tahmin etmek mümkündür ama bu yöntem bir kesinlik ifade etmez. Yani eğer herhangi bir firmadan aldığnız Y-DNA testi SNP (Single Nucelotide Polymorphism) doğrulaması da içermiyorsa, size verilen haplogrup sonucu “tahmini” (predicted) sonucunuzdur.  Haplogrubunuzun kesin alt dalını belirlemek için SNP doğrulaması gerekmektedir ancak her DNA firması bu tür bir hizmet sunmamaktadır. Bu hizmeti sunan popüler firmalar arasında sadece FTDNA bulunmaktadır. FTDNA, Y-STR testlerinin yanı sıra (Y-12, Y-25, Y-37, Y-67, Y-111) size tahmin edilen haplogrubunuza göre SNP doğrulama paketleri veya BIG-Y paketi seçenekleri de sunmaktadır.

Aynı durum mtDNA testleri için de geçerlidir ancak mtDNA’da kullanılan yöntem biraz daha farklı işlemektedir. Herhangi bir firmadan aldığınız mtDNA testi, firmadan aldığınız testin içeriğine göre ya sadece HVR1 “bölgesi”ni ya da hem HVR1 hem de HVR2 bölgelerini test etmektedir. Tıpkı Y-DNA’da olduğu gibi, bu test türlerinin öncelikli amacı mtDNA seviyesinde genetik eşleşmelerinizi saptamaktır. Bu test türleri/paketleri size tahmin edilen mtDNA haplogrubunuzu da söyler ancak kesin alt dalınızı belirlemez. mtDNA haplogrubunuzun kesin alt dalını belirlemek için “mtFull-Sequence” test türünü almanız gerekir. Bu test türünü yine FTDNA sunmaktadır.